Η αλήθεια για την απόδραση των κομμουνιστών εξόριστων του Αη Στράτη (17/7/1943) – Μια οφειλόμενη απάντηση

Πρώτα απ’ όλα μια εξήγηση, σε πρώτο πρόσωπο, για το «Μια οφειλόμενη απάντηση…» στον τίτλο. Την οφείλω στη συνείδησή μου, ως άνθρωπος που νοιάζεται, ερευνά, διαβάζει, μελετά την ιστορία των εξόριστων του Αη Στράτη. Την οφείλω στη μνήμη των προγόνων μου και των αγωνιστών συντοπιτών μου που διώχτηκαν, φυλακίστηκαν, δάρθηκαν, βασανίστηκαν, εκτοπίστηκαν στον Αη Στράτη και άλλους τόπους εξορίας γιατί δεν συμβιβάστηκαν με το σύστημα της εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο, και, όταν ήρθε το πλήρωμα του χρόνου, τόλμησαν να σηκώσουν κεφάλι στον φασίστα εισβολέα και τους ντόπιους συνεργάτες-υποταχτικούς του, κόντρα στην «κανονικότητα» και τον «ρεαλισμό» της κυρίαρχης τάξης, και να πολεμήσουν για λευτεριά και για να ξημερώσουν καλύτερες μέρες για τον τόπο και τον λαό μας.

Αη Στράτης: Με τους αλύγιστους της ταξικής πάλης (φωτογραφικό αφιέρωμα)

(«Κλικ!» στις φωτογραφίες για μεγαλύτερο μέγεθος)

«Οι αλύγιστοι της ταξικής πάλης» ήταν ο τίτλος της έκθεσης τιμής που πραγματοποιήθηκε στο 41^ο Φεστιβάλ ΚΝΕ – Οδηγητή  (8-10 Οκτώβρη 2015) και ήταν αφιερωμένη σε όλους όσοι κράτησαν ψηλά τη σημαία του αγώνα στις πιο δύσκολες συνθήκες των εκτοπίσεων, της φυλακής και των εκτελέσεων· στους κομμουνιστές και στις κομμουνίστριες που με θυσίες και βάσανα, αλλά και με αίμα έγραψαν την ηρωική ιστορία του ΚΚΕ.

Αη Στράτης: Οδοιπορικό μνήμης και τιμής εκεί που ως κι ο θάνατος νικήθηκε

80 χρόνια πριν. Δίπλα στις μηχανές του πλοίου. Ο θόρυβος ανακατεύεται με τον ήχο των κυμάτων και με τον χρόνο τον ατέλειωτο. Σειρές δεσμωτών, καθιστοί. Δεν μιλάνε. Μετράνε τις στιγμές της λευτεριάς που άφησαν σε κάποια στεριά. Κάποιος πιάνει και ξεκινά ένα τραγούδι. Προορισμός: Αη Στράτης.

Επίσκεψη - προσκύνημα στον Άη Στράτη, μαρτυρικό τόπο εξορίας

Επίσκεψη - προσκύνημα στον Άη Στράτη οργανώνει, για το Σάββατο, 11 Ιούνη, η ΚΕ του ΚΚΕ, με σκοπό να τιμηθεί η θυσία μελών του ΚΚΕ και άλλων αγωνιστών που εξοντώθηκαν από την πείνα, στο νησί, την περίοδο 1941 - 1942, όντας εξόριστοι και παραδομένοι από το καθεστώς της μεταξικής δικτατορίας στους ναζί κατακτητές.

Μανωλάκης Κιουπτσής – Γιαννάκης Τσουρτσούλης, οι μικροί εξόριστοι του Αη Στράτη που νίκησαν τον θάνατο από πείνα

Χιλιάδες αγωνιστές «φιλοξενήθηκαν» για δεκαετίες στους τόπους εξορίας. Πολλά παιδιά αντίκρισαν για πρώτη φορά τα χρώματα της ζωής στα υγρά κελιά των φυλακών ή στους βράχους ενός ξερονησιού, μεγάλωσαν ανάμεσα στους φυλακισμένους και τους εξόριστους και έχασαν τον ένα ή και τους δυο γονείς τους στα εκτελεστικά αποσπάσματα, είτε δεν πρόλαβαν καν να τους γνωρίσουν. Ο Μανωλάκης Κιουπτσής και ο Γιαννάκης Τσουρτσούλης είναι δυο από τους πολλούς αφανείς «μικρούς» ήρωες που σήκωσαν στις παιδικές τους ψυχές βάρος δυσανάλογα μεγάλο με τα χρόνια και το μπόι τους, που οι περισσότεροι δεν θα σηκώσουν σε ολόκληρη τη ζωή τους.

Η ιστορία του Σιντό Καλή, του ΟΚΝίτη που πέθανε από την πείνα εξόριστος στον Άη-Στράτη

Ο «κεντρικός θάλαμος» (παλιό σχολείο) του Αη Στράτη
μέσα στον οποίο βρήκαν το θάνατο από την πείνα
33 εξόριστοι τον χειμώνα 1941-42

Η ιστορία του ΟΚΝίτη Σιντό Καλή που δημοσιεύουμε παρακάτω προέρχεται από την έκδοση «Μορφές Ηρώων», αντίτυπο της οποίας φυλάσσεται στο Αρχείο της ΚΕ του ΚΚΕ. Η έκδοση αυτή είναι αφιερωμένη σε νεολαίους κομμουνιστές αγωνιστές που κάτω από αφάνταστες δυσκολίες, σε εξορίες και φυλακές έδωσαν μέχρι και τη ζωή τους για τα δίκια της εργατικής τάξης, στον αγώνα για την κατάργηση της εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο.

Αναβάλλεται η εκδήλωση – προσκύνημα στον Αη Στράτη

Η ΚΕ του ΚΚΕ ανακοίνωσε ότι η προγραμματισμένη για τις 18 Ιούλη εκδήλωση – προσκύνημα στον Αη Στράτη αναβάλλεται, λόγω των πολλαπλών δυσκολιών που διαμορφώνουν οι πολιτικές και οικονομικές εξελίξεις.

Eπίσκεψη – προσκύνημα στον Αη Στράτη, στις 18 Ιούλη, οργανώνει η ΚΕ του ΚΚΕ ― Άνοιξε κατάλογος για την έγκαιρη δήλωση συμμετοχών

Η Κεντρική Επιτροπή του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας οργανώνει επίσκεψη στον Αη Στράτη, μαρτυρικό τόπο εξορίας, για να τιμήσει τη θυσία των μελών του ΚΚΕ και άλλων αγωνιστών, που πέθαναν εκεί από την πείνα τον χειμώνα του 1941-42, εξόριστοι και εγκαταλειμμένοι από το καθεστώς της μεταξικής δικτατορίας.

Επαναστάτες δεσμώτες εξόριστοι στον Αη-Στράτη

“Το αρχαίο όνομα του νησιού ήταν Αλόννησος. Σ’ αυτό το νησί έρχονταν να ξεκουραστούν οι αθλητές που έπαιρναν μέρος στα Ολύμπια και τα Ίσθμια. Ο Αη-Στράτης χρησιμοποιήθηκε σαν τόπος εξορίας για πρώτη φορά το 1929. Από τότε έγινε μόνιμος τόπος εκτόπισης κομμουνιστών. Το νησί αυτό, όπως και όλα σχεδόν τα νησιά της εξορίας, ήταν τόπος σκληρής δοκιμασίας των πρωτοπόρων αγωνιστών του λαού. Να πως περιγράφει το νησί αυτό ο Μπόσης (λογοτέχνης Κώστας Πουρναράς), που έκανε εκεί εξόριστος στην περίοδο της μεταξικής δικτατορίας:

Γιώργος Φαρσακίδης: ΟΙ ΘΕΡΜΟΠΥΛΕΣ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ ― ΑΪ-ΣΤΡΑΤΗΣ 1941-1943. Η ΜΑΧΗ ΤΗΣ ΠΕΙΝΑΣ

Με τους καινούργιους αφέντες.

“Για την «Μάχη της πείνας» θα πρωτομάθω από τα βιβλία του Κώστα Πουρναρά (Μπόση), Γιώργη Καζάκου, Βάσου Γεωργίου, και Γεράσιμου Αντωνάτου. Προσωπικά θα κουβεντιάσω με τους επιζώντες εκείνης της περιόδου: Χρήστο Κανάκη, Γιάννη Λίππα, Βάσο Γεωργίου, Ορθόδοξο Τοκαλή, Κώστα Σπηλιώπουλο, Μήτσο Μαλαγαρδή, Γιάννη Βαΐτση, Νίκο Βέτση και Κλεονίκη Κιουπτσή.

…Αρχές Νοέμβρη του σαράντα ένα, αρχίζει η ζωή μας στον Κεντρικό Θάλαμο, ένα παλιό σαραβαλιασμένο σχολείο.

Γύρω στους πενήντα συντρόφους μας, δεν μας ακολούθησαν καν. Όμως οι περισσότεροι μείναμε, παίρνοντας απόφαση να εφαρμόσουμε αιματηρές οικονομίες και να κάνουμε γνωστή προς τα έξω την καινούργια κατάσταση. Κόψαμε το βραδινό ψωμί, και το μεσημεριανό το φέραμε, στα πενήντα δράμια του καθενός. Στη συνέχεια, μια μέρα ψωμί και μια όχι. Αργότερα, δυο μέρες όχι και μια ναι, όσο δεν μας έμεινε άλλο. Άρχισαν οι ζαλάδες, άρχισαν να πέφτουν στο κρεβάτι οι πρώτοι. Άρχισε η μουρμούρα και η «κριτική» των λαθών. Είχε πέσει το Κίεβο, κύκλωσαν το Λένινγκραντ, φτάσανε στη Μόσχα. Όχι, όχι λέγαμε, δε θα πέσει η Μόσχα. Δε θέλει να το πιστέψει κανένας. Και η Διοίκηση, με την συμπαράσταση της Γκεστάπο, σαν έμπειροι παίχτες, να κρατάνε το παιχνίδι στα χέρια τους.

Ο Άη - Στράτης, η μάχη της πείνας των πολιτικών εξορίστων στα 1941 και οι εκδοτικές προσεγγίσεις τους (Αναδημοσίευση)

Aποψη του στρατοπέδου στον 'Αη-Στράτη.
Aκουαρέλα και χημικό μολύβι του Γ. Φαρσακίδη.

Τα τελευταία χρόνια με τον ένα ή τον άλλο τρόπο έρχονται στο φως άγνωστα στο ευρύ κοινό γεγονότα της νεότερης ιστορίας κυρίως από τη Μεταξική δικτατορία, την Κατοχή, την Αντίσταση και τον Εμφύλιο πόλεμο. Αρχειακό υλικό, παλιές εκδόσεις και επανεκδόσεις βιβλίων ανακινούν ζητήματα ιστορικά , μας κάνουν γνωστά διάφορα σημαντικά αλλά άγνωστα συμβάντα.

17 Ιούνη 1943. Η απόδραση των εξόριστων κομμουνιστών του Αη Στράτη

φωτο: ΑΗ ΣΤΡΑΤΗΣ - Αρχείο Βασ. και Βύρ. Μανικάκη

Άη Στράτης, τόπος μαρτυρίου των εξόριστων κομμουνιστών, 17 του Ιούνη 1943. Ένα καΐκι δένει το ξημέρωμα σ’ έναν απόμερο όρμο. Από μέσα ξεπηδούν οι μαχητές του ΕΛΑΝ Θανάσης Στράντζαλης και Νίκος Χουρμούζης. Με την καθοδήγηση του Μακεδονικού Γραφείου του ΚΚΕ έχει οργανωθεί η απόδραση των εξόριστων που κρατούνται στο νησί από τα χρόνια της μεταξικής δικτατορίας. Όσων δηλαδή επέζησαν από τη μάχη με τον θάνατο από την πείνα (6 Νοέμβρη 1941- αρχές Μάρτη 1942) που τους επέβαλαν οι δεσμοφύλακές τους, συνεργάτες των Γερμανών καταχτητών.

Ο ΚΩΣΤΑΣ ΒΑΡΝΑΛΗΣ γράφει για το βιβλίο του Κ. Μπόση "ΑΗ ΣΤΡΑΤΗΣ, η μάχη της πείνας των πολιτικών εξόριστων στα 1941"

Λίγοι είναι οι αγωνιστές εξόριστοι στον Αη Στράτη, οι  επιζήσαντες από τη μάχη της πείνας τον χειμώνα του 1941-42, που έγραψαν για εκείνη την περίοδο. Μετρημένοι στα δάχτυλα του ενός χεριού αυτοί που είδαν τα γραφτά τους να γίνονται βιβλίο. Ο Κώστας Πουρναράς (Μπόσης) ήταν ο πρώτος (1947) που μετέφερε στο χαρτί τη μυρωδιά του θανάτου, την ατσαλένια δύναμη του ανθρώπου που υπηρετεί ψηλά ιδανικά, την αλύγιστη θέληση για ζωή που φτάνει μέχρι τη θυσία. Ο Μπόσης δεν είχε την πολυτέλεια της άνεσης του γραφείου όταν έγραφε τον «Αη Στράτη». Οι σελίδες του βιβλίου γράφτηκαν στην ανάπαυλα της μάχης πολεμώντας τον Γερμανό καταχτητή στα βουνά της Μακεδονίας, στην (μια ακόμα) εξορία μετά την απελευθέρωση, στην κρυψώνα της παρανομίας, είτε πάλι στο βουνό, πολεμώντας έναν ακόμα καταχτητή.

ΑΗ ΣΤΡΑΤΗΣ: Τόπος εξορίας και αγώνα - Κείμενο μαρτυρία του Μάκη Λυμπεράτου

Ο Αη Στράτης είναι γνωστός ως τόπος εξορίας πολύ πριν από το 1948. Δεν είμαι φυσικά σε θέση αυτή τη στιγμή - γιατί δεν μπόρεσα να το ερευνήσω - να πω με βεβαιότητα αν ο Αη Στράτης χρησιμοποιήθηκε ή όχι σαν τόπος εξορίας από τότε που ψηφίστηκε το γνωστό ΙΔΙΩΝΥΜΟ του Ελ. Βενιζέλου (το 1929), οπότε άρχισαν να γεμίζουν με εξόριστους κομμουνιστές τα ξερονήσια, όπως η Ιος, η Σίκινος, η Φολέγανδρος κ. ά. Οπωσδήποτε όμως ο Αη Στράτης χρησιμοποιήθηκε σ' όλη την περίοδο της βασιλομεταξικής δικτατορίας (1936-1941) και συνέχισε να είναι τόπος εξορίας και στην περίοδο της Κατοχής. Συγκεκριμένα το νησί αυτό ήταν τόπος εξορίας μέχρι τις 17 Ιούνη 1943, οπότε το ηρωικό ΕΛΑΝ (Ελληνικό Λαϊκό Απελευθερωτικό Ναυτικό) (δηλαδή το Πολεμικό Ναυτικό του ΕΑΜ) άρπαξε κυριολεκτικά κάτω από τη μύτη των Γερμανών κατακτητών και μέσα σε συνθήκες σφοδρής θαλασσοταραχής όλους τους περίπου 130 (*) πολιτικούς εξόριστους, που είχαν επιζήσει από τα παντοειδή βασανιστήρια, τις σφαίρες και την πείνα και μαζί τους και όλους τους άντρες της Φρουράς Χωροφυλακής και στις 18-6-1943 τους αποβίβασε όλους ελεύθερους και ασφαλείς στο έδαφος της Χαλκιδικής.

Ο Δημήτρης Γληνός, εξόριστος στον Αη Στράτη, περιγράφει τις πρώτες ώρες του στο νησί της εξορίας

Δημήτρης Γληνός

(φωτογραφία: ΑΣΚΙ)

Λιμάνι Πειραιά, απόγευμα Παρασκευής 18 Οκτώβρη 1935.

«[…] Στην παραλία του λιμανιού του Πειραιά, όπου ήταν αραγμένο το βαπόρι που θα έφευγε για τη Μυτιλήνη, λίγοι συγγενείς, φίλοι, μαθητές του Γληνού και του Βάρναλη μαζί με τους συγγενείς των συγκρατουμένων συντρόφων τους, περιμέναμε να μεταφερθούν από το Τμήμα μεταγωγών του Πειραιά στο καράβι. Περιμέναμε πολύ. Κάποτε φάνηκε να προχωρεί προς το αραγμένο καράβι μια μακριά σειρά αγωνιστές της δημοκρατίας, της προδομένης από τον αστικό παλαιοδημοκρατικό κόσμο. Αλυσσοδεμένοι δυο-δυο, εργάτες, επαγγελματίες και διανοούμενοι προχωρούν περήφανοι. Κρατάν ψηλά το κεφάλι. Τους συνοδεύει ένοπλο απόσπασμα της χωροφυλακής. Καθώς περνάνε από κοντά μας χαιρετάν και χαιρετάμε το Δάσκαλο, τον Ποιητή και τους αλυσσοδεμένους συντρόφους των. Ο Γληνός φοράει το γαλλικό μπερέ, που του χάρισε ο φίλος του Θράσος Καστανάκης στο Τμήμα μεταγωγών του Πειραιά. Καθώς ανεβαίνει την ανηφορική σκάλα του βαποριού γυρίζει και μας χαιρετά για τελευταία φορά, πριν μπει στο βαπόρι και χαθεί κάτω στο αμπάρι, μαζί με τους συντρόφους του. έχει τα μάτια βουρκωμένα…» [1]

Ο κατάλογος με τα ονόματα των κομμουνιστών εξόριστων που δραπέτευσαν από τον Αη Στράτη στις 17/6/1943

Γ. Φαρσακίδη: "Εξόριστοι στο σύρμα"

Απ’ όσο είναι σε θέση να γνωρίζει και το ιστολόγιο, από όταν άρχισε να χρησιμοποιείται  ο Αη Στράτης ως τόπος εξορίας (κατά πάσα πιθανότητα το 1929) μέχρι τον Ιούνη του 1943, έγιναν δυο επιτυχημένες αποδράσεις εξόριστων κομμουνιστών. Η πρώτη τον Σεπτέμβρη του 1936, στην οποία συμμετείχαν οι Τάκης Φίτσιος, Απόστολος Γκρόζος και Μάρκος Βαφειάδης και για την οποία λέγεται πως συνέβαλε και ο Θανάσης Κλάρας (αργότερα Άρης Βελουχιώτης). Η δεύτερη απόδραση  από το νησί του μαρτυρίου έγινε στις 14 Ιούλη του 1940, με εντολή της καθοδήγησης του ΚΚΕ και συμμετείχαν οι Μ. Ζαχαράτος, Γ. Γουλημάρης, Σπ. Καλοδίκης, Θαν. Στράτζαλης, Ιάκ. Γαβριηλίδης, Θεόφ. Παλιούρας, Κ. Γαμβέτας και Παν. Σιαντής.

70 χρόνια από την απόδραση των εξόριστων του Αη Στράτη

ΑΗ ΣΤΡΑΤΗΣ - Αρχείο Βασ. και Βύρ. Μανικάκη

Άη Στράτης, τόπος μαρτυρίου των εξόριστων κομμουνιστών, 17 του Ιούνη 1943. Ένα καΐκι δένει το ξημέρωμα σ’ έναν απόμερο όρμο. Από μέσα ξεπηδούν οι μαχητές του ΕΛΑΝ Θανάσης Στράντζαλης και Νίκος Χουρμούζης. Με την καθοδήγηση του Μακεδονικού Γραφείου του ΚΚΕ έχει οργανωθεί η απόδραση των εξόριστων που κρατούνται στο νησί από τα χρόνια της μεταξικής δικτατορίας. Όσων δηλαδή επέζησαν από τη μάχη με τον θάνατο από την πείνα (6 Νοέμβρη 1941- αρχές Μάρτη 1942) που τους επέβαλαν οι δεσμοφύλακές τους, συνεργάτες των Γερμανών καταχτητών.

«Ο καϊκτσής» Θανάσης Στράντζαλης – Η απόδραση των πολιτικών εξορίστων του Αη Στράτη στα 1943, μέσα από το διήγημα του Κώστα Μπόση

Θανάσης Στράντζαλης

Τον Ιούνη του 1943 με απόφαση και φροντίδα του Μακεδονικού Γραφείου του Κομμουνιστικό Κόμματος Ελλάδας - ΚΚΕ, τη συμβολή του Ελληνικού Λαϊκού Απελευθερωτικού Ναυτικού – ΕΛΑΝ, με τη συμμετοχή των καπετάνιων Θανάση Στράντζαλη και Νίκου Χουρμούζη, οργανώνεται η απόδραση των πολιτικών εξόριστων από τον Αη Στράτη, όσων κατάφεραν να γλιτώσουν από τον μαρτυρικό θάνατο από πείνα κατά τη διάρκεια της προηγούμενης χρονιάς. Καθοριστικό ρόλο στην απόδραση έπαιξε ο Θανάσης Στράντζαλης, καπετάνιος του πλοιαρίου με το οποίο δραπέτευσε η ομάδα των εξορίστων, παλιός εξόριστος και ο ίδιος στο νησί του μαρτυρίου. Ανάμεσα στους δραπέτες και ο Κώστας Πουρναράς (Μπόσης), ο οποίος στο διήγημά του «ο καϊκτσής» που γράφτηκε για τον φίλο και σύντροφό του Θανάση Στράντζαλη, περιγράφει τις σκηνές της απόδρασης. Ήταν νύχτα της 17^ης Ιούνη του 1943...

Ο "ΑΗ ΣΤΡΑΤΗΣ" του Κώστα Μπόση σε ηλεκτρονική μορφή στο Διαδίκτυο

Τον Μάρτη του 1947 το Εκδοτικό Τμήμα της ΚΕ του ΚΚΕ προλόγισε και εξέδωσε ένα βιβλίο - συνταρακτικό ντοκουμέντο. Τίτλος του "ΑΗ ΣΤΡΑΤΗΣ, η μάχη της πείνας των πολιτικών εξορίστων στα 1941". Δημιουργός του ο αταλάντευτος κομμουνιστής, φωτισμένος δάσκαλος, καταξιωμένος συγγραφέας, αργότερα και μεταφραστής της ρώσικης κλασικής λογοτεχνίας (εξόριστος κι ο ίδιος στον Αη Στράτη από την περίοδο της μεταξικής δικτατορίας μέχρι το 1943) ΚΩΣΤΑΣ ΜΠΟΣΗΣ (Πουρναράς).

ΒΙΒΛΙΟκριτική-παρουσίαση: Κώστα Μπόση, "Αη- Στράτης, Η μάχη της πείνας των πολιτικών εξορίστων στα 1941"

Αναδημοσιεύουμε από το φιλικό ιστολόγιο ofisofi την κριτική-παρουσίαση του βιβλίου του Κώστα Μπόση: «ΑΗ ΣΤΡΑΤΗΣ, Η μάχη της πείνας των πολιτικών εξορίστων στα 1941».


«Αη Στράτης, Η μάχη της πείνας των πολιτικών εξορίστων στα 1941».

Ο λόφος του Αγίου Μηνά με το μνημείο για τους 33 εκτοπισμένους που πέθαναν τον χειμώνα του 1941-1942. Ακουαρέλα και χημικό μολύβι του Γ. Φαρσακίδη, 1948-49.

Στα δικαιώματα του πολίτη
θα έπρεπε να ανήκει
και το δικαίωμα
να γνωρίζει την ιστορία του.

Φίλιππος Ηλιού

Με αυτά τα λόγια καλωσορίζει τον επισκέπτη η ιστοσελίδα του Μουσείου Δημοκρατίας στον Αη – Στράτη.